Παρασκευή, 6 Ιουνίου 2014

Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στα χρόνια της Κατοχής (1943-1944)


Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ασίνη, το βιβλίο μου «Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στα χρόνια της Κατοχής (1943-1944). Πρόκειται για επεξεργασμένη μορφή της διδακτορικής διατριβής μου με τίτλο «Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (1944). Ένας τύπος επαναστατικής εξουσίας. Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές παράμετροι». Στην ιστοσελίδα Ελεύθερη Ελλάδα μπορείτε να βρείτε λεπτομέρειες για το βιβλίο, να το παραγγείλετε και να ενημερωθείτε για βιβλιοπαρουσιάσεις και βιβλιοκριτικές. Επίσης στην ιστοσελίδα αυτή θα μετακομίσει μεγάλο μέρος της ύλης του ιστοριολογίου, ό,τι δηλαδή αφορά τη δεκαετία του 1940. Ακολουθεί το δελτίο Τύπου των εκδόσεων.

Μέλη της πρώτης ΠΕΕΑ στη Βίνιανη.
Φωτογραφία πιθανότατα του Γιάννη Νισύριου.

Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις μας η μελέτη του Γιάννη Σκαλιδάκη, Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στα χρόνια της Κατοχής (1943-1944), Εκδόσεις Ασίνη, Αθήνα, 2014, 17Χ24, σ.416, τιμή: 19 ευρώ (με ΦΠΑ).
ISBN: 978-618-80872-2-4


Το βιβλίο αυτό εξιστορεί τη διαδικασία συγκρότησης της Ελεύθερης Ελλάδας και των διαφόρων μορφών εξουσίας του ΕΑΜ την περίοδο της Κατοχής, με αποκορύφωμα τη δημιουργία της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) την άνοιξη του 1944, που θα αποτελούσε την πραγματική κυβέρνηση ενός μεγάλου μέρους της Ελλάδας μέχρι την αυτοδιάλυση της, ένα μήνα πριν τα Δεκεμβριανά.
Δεν πρόκειται όμως απλώς για μια πολιτική ιστορία. Λαμβάνει υπόψη τους οικονομικούς όρους και τις προϋποθέσεις του εγχειρήματος, καθώς και την κοινωνική του απήχηση. Η ανάγκη υπεράσπισης της αγροτικής παραγωγής από τη λεηλασία των κατακτητών και των συνεργατών τους, η διαίρεση της χώρας με τον αποκλεισμό των εξεγερμένων περιοχών από τη διανομή της διεθνούς βοήθειας, η οικονομική λειτουργία της απελευθερωμένης επικράτειας με την κυριαρχία του αντιπραγματισμού και τη δράση των συνεταιρισμών, η δράση της λαϊκής αυτοδιοίκησης, όλα αυτά οδήγησαν στη συγκρότηση ενός ιδιόμορφου οικονομικού και κοινωνικού πλέγματος στις ελεύθερες περιοχές. Το ΕΑΜ, από εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα μετεξελίχτηκε σε μια ιδιότυπη μορφή κοινωνικής συγκρότησης με κρατικά χαρακτηριστικά.

70 χρόνια μετά την ίδρυση της ΠΕΕΑ, στο βιβλίο αυτό παρουσιάζεται η συναρπαστική, πλην ατελέσφορη, πορεία του ΕΑΜ προς την εξουσία, μέσα από πληθώρα αδημοσίευτων ντοκουμέντων και συγκεντρωμένων μαρτυριών, πινάκων και εικονογραφικού υλικού. Στο παράρτημα παρατίθενται, για πρώτη φορά συγκεντρωμένα, βιογραφικά των μελών του Εθνικού Συμβουλίου, που συνήλθε στα βουνά της Ελεύθερης Ελλάδας τον Μάιο του 1944.

Παρασκευή, 9 Μαΐου 2014

1944: Σχέδια μετάβασης από την Αντίσταση στην Εξουσία


Tο κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών, την Τετάρτη 7 Μαΐου, ως το τελευταίο μέρος του αφιερώματος στο έτος 1944. Όλο το αφιέρωμα εδώ.

Μέλος της ένοπλης γαλλικής Αντίστασης (FFI - Γαλλικές Δυνάμεις Εσωτερικού). American (US) Embassy Second World War Photograph Library.


Η γαλλική Αντίσταση, οργανωμένη στις τοπικές και επαρχιακές επιτροπές και στο Εθνικό Συμβούλιο της Αντίστασης [...] συγκροτεί το θεμέλιο της καινούργιας γαλλικής νομιμότητας, στο οποίο στηρίζεται η ύπαρξη της Προσωρινής Κυβέρνησης της Γαλλικής Δημοκρατίας.[1]

Η εθνική ενότητα και πάλη στο πλευρό των συμμάχων ως τη συντριβή του φασισμού, για την επιβίωση του λαού, για την εθνική απελευθέρωση, για τη λαοκρατική λύση του εσωτερικού προβλήματος, για τη λαϊκή δημοκρατία, είνε ο δρόμος της νίκης, της λευτεριάς, της προόδου.[2]


Το έτος 1944, το τέλος του πολέμου ήταν προδιαγεγραμμένο. Η επόμενη μέρα όμως συγκλόνιζε με διαφορετικό τρόπο τον ευρωπαϊκό Νότο σε σχέση με τις χώρες του Βορρά. Εδώ οι -πολύ ισχυρότερες- δυνάμεις της Αντίστασης δεν έδειχναν να συμβιβάζονται με μια επιστροφή στο προπολεμικό παρελθόν. Ο πόλεμος είχε επιφέρει πολλές και κατακλυσμιαίες αλλαγές για να θεωρηθεί απλά μια παρένθεση, ενώ διάχυτη ήταν η αίσθηση πως η Απελευθέρωση ήταν μια μετάβαση προς μια νέα εποχή.

Οι χώρες του Νότου, από την Ελλάδα και την Αλβανία έως τη μεσογειακή Γαλλία, με όλες τις διαφορές μεταξύ τους, έμοιαζαν ευεπίφορες σε ριζικές αλλαγές. Τα νεαρότερα κράτη στα Βαλκάνια, βγαλμένα μέσα από τις κατακλυσμιαίες αλλαγές του προηγούμενου πολέμου ήταν ακόμη ανοιχτά στην εθνοκρατική τους συγκρότηση. Το νεαρό αλβανικό κράτος βρισκόταν κυριολεκτικά στον αέρα καθώς καμία δύναμη δεν αναγνωρίζοταν ως κυβέρνηση από τους Συμμάχους. Η Γιουγκοσλαβία, κράτος που είχε χτιστεί πάνω στις στάχτες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, είχε διαμεληθεί από τον Άξονα και μετατραπεί σε πεδίο εθνικών εκκαθαρίσεων. Το σχήμα που θα μπορούσε να την επαναφέρει στη ζωή ήταν ζητούμενο και όχι δεδομένο.
Η Ιταλία, με τη συνθηκολόγησή της το καλοκαίρι του 1943, έβγαινε ταυτόχρονα από δύο δεκαετίες φασισμού. Το 1944 χωρισμένη στη ζώνη που έλεγχαν οι Σύμμαχοι και σε εκείνη που κρατούσαν ακόμη οι Γερμανοί με τα υπολείμματα του φασιστικού καθεστώτος, βυθιζόταν σε μια εμφύλια διαμάχη. Η Γαλλία αγωνιούσε για τη μεταπολεμική τύχη της καθώς μεγάλο μέρος του κρατικού μηχανισμού της βυθιζόταν στην ανυποληψία της συνεργασίας του καθεστώτος του Βισύ ενώ η απελευθέρωσή της ήταν στα χέρια των άσπονδων συμμάχων της. Πίσω, στην Ελλάδα, μετά από ένα μακρύ και αιματηρό καλοκαίρι, μέσα σε μια ενιαία κυβέρνηση Εθνικής Ενώσεως συνυπήρχαν δύο διαμετρικά αντίθετες προτάσεις για το μέλλον της χώρας, υπό τον στενό έλεγχο των Βρετανών.

Τρεις πόλοι εξουσίας

Στις κατεχόμενες χώρες, τρεις διακριτοί πόλοι εξουσίας σχηματίστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ο πρώτος ήταν οι κυβερνήσεις συνεργασίας μέσα στο κατεχόμενο έδαφος που αντλούσαν τη νομιμοποίησή τους από τις πολιτικές και στρατιωτικές αρχές Κατοχής. Ο δεύτερος πόλος ήταν οι εξόριστες κυβερνήσεις, με πυρήνα τις προκατοχικές κυβερνήσεις που διέφυγαν και συνέχιζαν να υφίστανται και να εκπροσωπούν τις χώρες τους από το εξωτερικό, χωρίς όμως να έχουν καμία εξουσία εντός τους. Η νομιμοποίησή τους προερχόταν από τους Συμμάχους, βασικά τους Βρετανούς, που τις αναγνώριζαν ως τις νόμιμες κυβερνήσεις και εν πολλοίς τις συντηρούσαν. Ο τρίτος αναδυόμενος πόλος ήταν αυτός της Αντίστασης - των ομάδων, των κομμάτων, των προσωπικότητων που πέρασαν στην παρανομία και συνέχιζαν την πάλη εντός των κατεχόμενων χωρών. Η νομιμοποίηση τους προερχόταν επίσης από την ελεγχόμενη συνεργασία τους με τους Συμμάχους αλλά αντλούνταν κυρίως από το πολιτικό και ηθικό κύρος των επιλογών τους.
Οι σχέσεις μεταξύ των τριών πόλων δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαρες. Μερίδες των συνεργαζόμενων καθεστώτων διατηρούσαν επαφές με τους Συμμάχους σε περίπτωση ανάγκης για μια έγκαιρη αλλαγή πλευράς. Από τη μεριά τους, οι δυνάμεις της Αντίστασης προσπαθούσαν να επιβληθούν ως υπολογίσιμη πολιτική δύναμη, να λάβουν επίσημη αναγνώριση από τους Συμμάχους και να εξασφαλίσουν τον αποκλεισμό του δοσίλογου μηχανισμού από το μεταπολεμικό πολιτικό σκηνικό.

Απελευθέρωση της πόλης του Βόλου 
(Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας και Τεκμηρίωσης Βόλου - φωτογραφία Κώστα Ζημέρη)


Η ελληνική Αντίσταση και η γραμμή της εθνικής ενότητας

Το ΕΑΜ προέβαλε εξαρχής και ως το τέλος το σύνθημα της «εθνικής ενότητας». Το σύνθημα αυτό συνοδευόταν από διαρκή έκκληση προς τα υπόλοιπα πολιτικά κόμματα και την κυβέρνηση του Καΐρου για το σχηματισμό μιας πανεθνικής κυβέρνησης «για τη συντριβή των εισβολέων». Το ΚΚΕ παράλληλα διακήρυσσε ότι θεωρούσε «μοναδικό κατάλληλο πολίτευμα για τη μεταπολεμική αναδημιουργία της Ελλάδας, τη λαϊκή δημοκρατία και θ’ αγωνιστεί να κατακτήσει την πλειοψηφία του ελληνικού λαού στις εκλογές της συντακτικής εθνοσυνέλευσης». Η εθνική ενότητα για το ΕΑΜ δεν ήταν χωρίς κοινωνικό περιεχόμενο -αντιθέτως σκόπευε στον εξοβελισμό εκτός «εθνικού σώματος» όλων όσοι συνεργάστηκαν με τον κατακτητή. Είχε όμως ένα αδύνατο σημείο: μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του. Αυτό ακριβώς έκανε ο Γεώργιος Παπανδρέου από το Λίβανο και μετά, διακήρυξε με τη σειρά του μια άλλη εκδοχή εθνικής ενότητας θέτοντας το ΕΑΜ στο περιθώριο της και υπό συνεχή απειλή να αποκλειστεί από αυτήν.
Είχε προηγηθεί μια μεγάλη πρωτοβουλία του ΕΑΜ που φάνταζε να αποκλείει το ενδεχόμενο μιας κυβέρνησης εθνικής ενότητας: η ίδρυση μιας ξεχωριστής κυβέρνησης, της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) στην περιοχή της Ελεύθερης Ελλάδας την άνοιξη του 1944. Η απόφαση αυτή ήταν αποτέλεσμα της παρατεταμένης κωλυσιεργίας της κυβέρνησης Τσουδερού να ανταποκριθεί στο πιεστικό αίτημα ανασχηματισμού της και θα μπορούσε να θεωρηθεί ως το ύστατο μέσο πίεσης προς την κατεύθυνση αυτή. Άλλωστε η ίδια η ΠΕΕΑ εξαρχής δήλωσε τη βούλησή της να συμμετάσχει σε μια νέα κυβέρνηση και όντως οι αντιπρόσωποί της συμμετείχαν στο Συνέδριο του Λιβάνου που οργανώθηκε εσπευσμένα λίγο μετά την ίδρυσή της. Υπήρξε όμως ο σχηματισμός της ΠΕΕΑ και το αποτέλεσμα της επείγουσας ανάγκης για διοίκηση και θεσμική συγκρότηση μιας μεγάλης απελευθερωμένης επικράτειας: η Ελεύθερη Ελλάδα κάλυπτε μια έκταση μεγαλύτερη της Ελβετίας με ίσως δύο εκατομμύρια κατοίκους. Αυτή η θεσμική συγκρότηση με το Εθνικό Συμβούλιο βγαλμένο μέσα από τις πρώτες εκλογές από το 1936 και τα όργανα λαϊκής αυτοδιοίκησης και δικαιοσύνης, δεν ήταν με τη σειρά της ουδέτερη αλλά προεικόνιζε την ιδέα της διακηρυσσόμενης «λαοκρατίας».

Έκτακτη έκδοση της «Ελεύθερης Ελλάδας»
αναγγέλλει την ίδρυση της ΠΕΕΑ στις 10 Μαρτίου 1944 (ΕΛΙΑ)


Η παράταξη του ΕΑΜ, με πρωταγωνιστή το ΚΚΕ, ξεδίπλωνε μια δισκελή (και όχι διπλή) πολιτική στρατηγική. «Από τα πάνω» θα συμμετείχε στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας κατοχυρώνοντας την πολιτική της θέση και αποκρούωντας τις κατηγορίες για «αντισυμμαχική» συμπεριφορά εν καιρώ πολέμου και διάσπαση του Έθνους. Παράλληλα, «από τα κάτω» συγκροτούσε θεσμικά τον κοινωνικό και πολιτικό της χώρο μέσα από τα αυτοδιοικητικά όργανα, τον έλεγχο των συνεταιρισμών και των συνδικάτων, την προσέγγιση τμημάτων του στρατού και των σωμάτων ασφαλείας. Αυτοί οι νέοι συσχετισμοί, ή και θεσμοί όπως τα εκλεγμένα αυτοδιοικητικά όργανα, με τη σειρά τους θα μπορούσαν να νομιμοποιηθούν de facto μέσα από την κυβέρνηση εθνικής ενότητας, φέρνοντας την τελευταία προ τετελεσμένων γεγονότων. Ο τελικός στόχος αυτής της στρατηγικής θα ήταν η κατάκτηση της πλειοψηφίας σε γενικές εκλογές, πράγμα που αποκλείστηκε από την τροπή των εξελίξεων.

Ολόκληρο το καλοκαίρι του 1944, οι δύο προτάσεις για τη μεταπολεμική μορφή της χώρας, ουσιαστικά μια ριζοσπαστική δημοκρατική αλλαγή και μια παλιά καλή επιστροφή στα καθιερωμένα, χωρίς τον Μεταξά αλλά ποτέ χωρίς τον Γεώργιο Β΄, βρίσκονταν στην πορεία πολιτικής ενοποίησης τους υπό τη σκέπη της Εθνικής Ενώσεως και το άγρυπνο βλέμμα των Βρετανών. Η επίπλαστη ενότητα πραγματοποιήθηκε στις αρχές Σεπτεμβρίου αλλά η πραγματική ενότητα ήταν αδύνατη.

Η γαλλική περίπτωση: η Αντίσταση ως υπέρτατη πηγή νομιμότητας

Στην άλλη άκρη της Μεσογείου, το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και το εκεί Εθνικό Μέτωπο συμμετείχαν επίσης εντέλει στη Γαλλική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης και μετέπειτα στην Προσωρινή Κυβέρνηση της Γαλλικής Δημοκρατίας, υπό τον στρατηγό Ντε Γκολ. Η πολιτική στρατηγική του γαλλικού κόμματος -το οποίο καθ' όλη τη διάρκεια του πολέμου είχε άμεση και διαρκή επαφή με τη Σοβιετική Ένωση- δεν διέφερε και πολύ από εκείνη του αντίστοιχου ελληνικού. Το ΓΚΚ στόχευε στην αυτονομία της Αντίστασης εντός γαλλικού έδαφους σε σχέση με τους Συμμάχους αλλά και την Αντίσταση του εξωτερικού, στο Αλγέρι ή στο Λονδίνο. Εδώ δεν υπήρχε ελεύθερο έδαφος, όπως στην ελληνική περίπτωση, και ο σχεδιασμός ήταν να εγκατασταθούν νέα όργανα διοίκησης από την Αντίσταση κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης και της «πανεθνικής εξέγερσης» που θα την συνόδευε. Αυτά τα όργανα, όπως και στην Ελλάδα, θα αναγκαζόταν να τα αναγνωρίσει η κυβέρνηση εθνικής ενότητας στην οποία συμμετείχε το ΓΚΚ - το κύρος και τη νομιμοποίησή τους την αντλούσαν από την υπέρτατη πηγή μεταπολεμικής νομιμότητας, την ίδια την Αντίσταση.

Μετά τη συνθηκολόγηση της Γαλλίας, ο στρατηγός Ντε Γκολ
καλεί τον γαλλικό λαό σε Αντίσταση από το
BBC (BBC, Broadcasting House)

Στη Γαλλία, και οι δύο πόλοι -Ντε Γκολ και Κομμουνιστικό Κόμμα- συνέκλιναν στον αποκλεισμό του τρίτου, του δοσίλογου προσωπικού του καθεστώτος συνεργασίας του Βισύ από τη μεταπολεμική εξουσία που περνούσε μέσα από τη χρησιμοποίηση τους από τους Συμμάχους, καταρχήν τους Αμερικάνους. Εξίσου ίσως απειλητικά για το κύρος και την υπόσταση της μεταπολεμικής Γαλλίας φάνταζαν τα σενάρια σχηματισμού στρατιωτικής συμμαχικής κυβέρνησης μετά την απόβαση στη Νορμανδία. Στη γαλλική περίπτωση κανένα μέρος δεν απέκλειε το άλλο από τον εθνικό κορμό. Ο στρατηγός Ντε Γκολ επιθυμούσε την αναγέννηση της «αιώνιας Γαλλίας» και τόνιζε πως πηγή των εξουσιών θα ήταν το Κράτος ενώ οι κομμουνιστές υπενθύμιζαν την ενοχή του τελευταίου θεσμού για το αίσχος της συνεργασίας και προέτασσαν την υπεροχή -ηθική, πολιτική και εντέλει πολιτειακή- της Αντίστασης. Τα δύο μέρη θα έλυναν τις πολιτικές διαφορές τους αφού ξεμπέρδευαν τόσο με τους δοσίλογους όσο και με την παρουσία των Συμμάχων, στους οποίους δεν επιθυμούσαν να δώσουν δικαιώματα εσωτερικής παρέμβασης. Μοναδική παραφωνία υπήρξε το πριγκιπάτο του Μονακό, όπου ο τοπικός ηγεμόνας είχε την ιδέα να ζητήσει τη βοήθεια των Αμερικάνων για να τιθασεύει το θορυβώδες αντιστασιακό κίνημα. Οι Αμερικάνοι αρνήθηκαν ευγενικά να ικανοποιήσουν το αίτημα.

Στην Ελλάδα τίποτε τέτοιο δεν συνέβη καθώς γνωρίζουμε. Ο πρωθυπουργός εκλιπαρούσε τους Βρετανούς να στείλουν στρατεύματα στη χώρα ενώ οι τελευταίοι έκαναν τις απαραίτητες προετοιμασίες χωρίς καν να τον ενημερώνουν. Όλος ο παλιός πολιτικός κόσμος περίμενε με αγωνία τους Συμμάχους για να τους σώσει από τον κομμουνισμό και οι πόρτες προς τους δοσίλογους ήταν γεμάτες χαραμάδες, ενώ πιθανόν και η Αντίσταση να είχε την ψευδαίσθηση ότι οι Σύμμαχοι -πιστοί στις διακηρύξεις της Τεχεράνης και τον Χάρτη του Ατλαντικού- θα έβαζαν στη θέση τους τελικά τους ένοπλους συνεργάτες του ναζισμού.
Η Ευρώπη έβγαινε τότε αιματηρά και ριζικά από το ναζιστικό έρεβος και τις ρατσιστικές ιεραρχήσεις του. Παρά ταύτα η υφήλιος δεν απαλλάχτηκε από το ιμπεριαλιστικό σύστημα και την αποικιοκρατία - ήθελε (και θέλει;) ακόμη πολύ δρόμο. Και η Ελλάδα του 1944 δεν ήταν Γαλλία, ούτε βεβαίως Μονακό.


Ο Γιάννης Σκαλιδάκης είναι ιστορικός, διδάκτορας του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το πρώτο βιβλίο του, «Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στην Ελεύθερη Ελλάδα (1943-1944)» κυκλοφορεί σύντομα από τις εκδόσεις Ασίνη.



[1] Δήλωση του Πολιτικού Γραφείου του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, δημοσιευμένη στην εφημερίδα Humanité, 13 Οκτωβρίου 1944.
[2] Από την Πολιτική Απόφαση της 10ης Ολομέλειας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, Ιανουάριος 1944.